Những chuyện “thâm cung bí sử” gây tò mò tại Dinh Độc Lập

Bản vẽ phác thảo mặt trước Dinh Độc Lập
Ảnh: Tư liệu đặc biệt của Hội trường Thống Nhất

Như Thanh Niên đã thông tin, sáng 9.3, Hội trường Thống Nhất – đơn vị quản lý di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Dinh Độc Lập – chính thức khai trương trưng bày “Từ Dinh Norodom tới Dinh Độc Lập (1868–1966)”, giới thiệu hơn 500 tư liệu và hiện vật quý có giá trị lịch sử.

Cuộc trưng bày được tổ chức tại ngôi nhà hai tầng xây dựng từ thời Pháp, nằm trong quần thể di tích Dinh Độc Lập. Theo bà Hồ Thị Thanh Minh, Phó Phòng nghiệp vụ thuyết minh (Hội trường Thống Nhất), ngôi nhà này từng là trụ sở làm việc của Đảng Dân chủ dưới thời Đệ nhị Việt Nam Cộng hòa, tồn tại trước năm 1954 và thường được gọi là “Nhà Trắng”.

Một số biên bản họp trong giai đoạn xây dựng lại Dinh Độc Lập (khoảng 1964–1965) có nhắc đến ngôi nhà này, tuy nhiên chức năng cụ thể trong tổng thể dinh thự hiện vẫn chưa được xác định rõ.

Quang cảnh thi công Dinh Độc Lập còn ngổn ngang
Dinh Độc Lập năm 1966

Bức thư ông Nguyễn Văn Thế gửi người thân, nói rõ về bức rèm hoa đá bao quanh tầng 2

Vì sao phải xây Dinh?

Theo các tư liệu của Hội trường Thống Nhất, nhằm khẳng định sự thống trị của Pháp tại Nam Kỳ, chính quyền Pháp đã quyết định chọn một khu đất cao, nằm ở vị trí trung tâm Sài Gòn để xây dựng một dinh thự uy nghi, làm nơi ở và làm việc của Thống đốc Nam Kỳ.

Trong thời gian đánh chiếm và bình định Sài Gòn (1859), các Thủy sư Đô đốc hải quân Pháp đều sinh sống và làm việc trên các soái hạm neo đậu trên sông Sài Gòn. Đến ngày 25.2.1861, sau khi chiếm được đồn Chí Hòa, Phó Đô đốc Charner mới rời soái hạm, lập tổng hành dinh tạm thời tại khu vực Đồn Đất.

Tháng 12.1861, Chuẩn Đô đốc Bonard cho xây dựng một dinh thự tạm thời bằng gỗ tại cuối đường Catinat (nay là đường Đồng Khởi). Ngôi nhà được mua từ Singapore, có thể tháo lắp, và được xem là dinh thự đầu tiên của Thống đốc Nam Kỳ tại Sài Gòn.

Trong quá trình tìm kiếm phương án xây dựng dinh Thống đốc mới, Chuẩn Đô đốc Ohier và Roze đã gặp kiến trúc sư Achille Antoine Hermitte tại Hồng Kông. Sau khi trở về Việt Nam, họ đề cử Hermitte thiết kế dinh thự và được Thống đốc Nam Kỳ La Grandière chấp thuận.

Ngôi nhà cổ trong khuôn viên Dinh Độc Lập – nơi tổ chức trưng bày
Ảnh: Quỳnh Trân

Khách tham quan thích thú trước hệ thống tư liệu đồ sộ
Ảnh: Quỳnh Trân

Ngày 23.2.1868, lễ khởi công xây dựng Dinh Thống đốc được tổ chức long trọng với sự tham dự của nhiều sĩ quan, viên chức cao cấp Pháp. Công trình do Sở Công chánh Sài Gòn đảm trách, sử dụng ngân sách thuộc địa với tổng kinh phí hơn 4,7 triệu franc – tương đương một phần tư ngân sách thuộc địa lúc bấy giờ.

Dinh Thống đốc khánh thành ngày 25.9.1869, nhưng phải đến năm 1875 mới hoàn tất trang trí do ảnh hưởng từ biến động chính trị tại Pháp. Sau khi hoàn thành, công trình mang tên Dinh Norodom, do mặt tiền quay ra đại lộ Norodom (nay là đường Lê Duẩn).

Gia đình trị và những tranh giành quyền lực của Diệm – Nhu

Theo tư liệu của Hội trường Thống Nhất, tháng 6.1954, Bảo Đại chỉ định Ngô Đình Diệm làm Thủ tướng Quốc gia Việt Nam. Ngày 7.9.1954, ông tiếp nhận Dinh Norodom từ Đại tướng Paul Ely và ngay hôm sau đổi tên thành Dinh Độc Lập.

Giai đoạn từ 1954 đến 1956 được xem là thời kỳ khó khăn nhất của chính quyền Ngô Đình Diệm, khi vừa phải ổn định bộ máy nhà nước, vừa đối phó và thanh trừng các lực lượng đối lập như Bình Xuyên, Hòa Hảo, Cao Đài thông qua nhiều biện pháp chính trị và quân sự.

Khẩu súng “phiên bản” của bà Trần Lệ Xuân
Máy ảnh của Ngô Đình Diệm
Ảnh: Quỳnh Trân

Sau vụ ném bom ngày 27.2.1962, Dinh Độc Lập bị hư hại nặng, không thể khôi phục. Tổng thống Ngô Đình Diệm quyết định xây dựng dinh mới theo thiết kế của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ, với sự tham gia của điêu khắc gia Nguyễn Văn Thế cùng nhiều kỹ sư, kiến trúc sư và thợ lành nghề.

Công trình được khởi công ngày 1.7.1962 trên nền đất cũ, diện tích xây dựng 4.500 m², cao 26 m, tổng diện tích sử dụng 20.000 m² với hơn 100 phòng, mỗi phòng có cách bài trí khác nhau nhưng vẫn thống nhất trong tổng thể kiến trúc.

Điểm nhấn kiến trúc đặc biệt của dinh là bức rèm hoa đá bao quanh tầng hai – một sáng kiến của điêu khắc gia Nguyễn Văn Thế, được thể hiện rõ qua các tư liệu và thư từ cá nhân trưng bày tại triển lãm.

Sau khi hoàn thành, Dinh Độc Lập được đánh giá là công trình kiến trúc tiêu biểu, kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống phương Đông và tinh thần hiện đại phương Tây, khép lại gần một thế kỷ lịch sử với nhiều biến động chính trị – xã hội.

Lê Công Sơn
Nguồn: Thanh Niên